Quan trắc môi trường định kỳ là gì? Tần suất, đối tượng và quy định mới nhất

1. Quan trắc môi trường định kỳ là gì? Khái niệm và mục đích

Đối với mọi cơ sở sản xuất, khu công nghiệp và doanh nghiệp kinh doanh tại Việt Nam, bên cạnh việc vận hành hệ thống xử lý chất thải, nghĩa vụ báo cáo hiện trạng phát thải cho cơ quan quản lý nhà nước là yêu cầu pháp lý bắt buộc. Công tác này được thực hiện chủ yếu thông qua hoạt động quan trắc môi trường định kỳ.

Quan trắc môi trường định kỳ là gì? Đây là quá trình đo đạc, lấy mẫu và phân tích chất lượng các thành phần môi trường (nước thải, khí thải ống khói, không khí xung quanh, nước dưới đất, đất hoặc độ ồn) theo các mốc thời gian cố định lặp lại (thường là 3 tháng, 6 tháng hoặc 1 năm một lần) bởi các đơn vị tư vấn có chứng chỉ đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường (VIMCERTS) do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp.

Mục đích cốt lõi của quan trắc môi trường định kỳ bao gồm:

• Đánh giá mức độ ô nhiễm thực tế phát sinh từ dây chuyền sản xuất so với các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN).
• Kiểm tra hiệu quả xử lý thực tế của các công trình bảo vệ môi trường (hệ thống xử lý nước thải, hệ thống lọc bụi, tháp hấp thụ khí thải).
• Lấy số liệu phân tích hợp pháp để lập Báo cáo công tác bảo vệ môi trường định kỳ hàng năm nộp cho Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban quản lý khu kinh tế/khu công nghiệp trước ngày 15 tháng 01 của năm tiếp theo theo quy định tại Thông tư 02/2022/TT-BTNMT.

2. Đối tượng bắt buộc phải thực hiện quan trắc môi trường định kỳ

Căn cứ theo quy định tại Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các đối tượng sau bắt buộc phải triển khai chương trình quan trắc định kỳ:

1. Cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã đi vào vận hành: Các nhà máy, xí nghiệp gia công cơ khí, may mặc, chế biến thực phẩm, chăn nuôi gia súc quy mô trang trại, bệnh viện, phòng khám đa khoa có phát sinh nước thải hoặc khí thải thuộc đối tượng phải xin Giấy phép môi trường hoặc Đăng ký môi trường.
2. Chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh hạ tầng kỹ thuật: Các khu công nghiệp, khu chế xuất, cụm công nghiệp tập trung phải quan trắc chất lượng nước thải tại điểm xả chung và chất lượng không khí xung quanh ranh giới khu công nghiệp.
3. Các dự án chưa đến ngưỡng lắp đặt trạm tự động liên tục: Các cơ sở có lưu lượng phát thải dưới mức quy định lắp đặt trạm quan trắc online (ví dụ lưu lượng nước thải dưới 200 m³/ngày đêm đối với ngành có nguy cơ gây ô nhiễm) thì bắt buộc phải thực hiện giám sát thông qua hình thức quan trắc định kỳ.

3. Tần suất và các chỉ tiêu quan trắc môi trường định kỳ

Tần suất lấy mẫu quan trắc không áp dụng cào bằng cho tất cả các doanh nghiệp, mà được phân định rõ ràng dựa trên mức độ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường của từng loại hình dự án:

Các chỉ tiêu quan trắc điển hình

• Quan trắc nước thải: Đo lưu lượng, pH, nhiệt độ, COD, BOD₅, TSS, Amoni (NH₄⁺), Tổng Nitơ (TN), Tổng Photpho (TP), kim loại nặng (Chì, Cadimi, Crom, Thủy ngân), Coliform... Đối chiếu theo QCVN 40:2011/BTNMT (nước thải công nghiệp) hoặc QCVN 14:2008/BTNMT (nước thải sinh hoạt).
• Quan trắc khí thải công nghiệp: Đo lưu lượng khí thải, áp suất, nhiệt độ, Bụi tổng (TSP), nồng độ khí SO₂, NOₓ, CO, O₂ dư... Đối chiếu theo QCVN 19:2009/BTNMT.
• Quan trắc môi trường xung quanh & vi khí hậu: Bụi lơ lửng, độ ồn, độ rung, nhiệt độ, độ ẩm tại khuôn viên doanh nghiệp.

4. Quy trình 5 bước thực hiện quan trắc môi trường định kỳ chuẩn VIMCERTS

Để đảm bảo kết quả phân tích có giá trị pháp lý khi đoàn kiểm tra môi trường vào làm việc, quy trình quan trắc phải tuân thủ nghiêm ngặt 5 bước:

1. Bước 1: Rà soát hồ sơ môi trường và lập kế hoạch quan trắc: Đơn vị tư vấn đối soát Giấy phép môi trường của doanh nghiệp để xác định chính xác số lượng vị trí lấy mẫu, danh mục các thông số cần đo và phương pháp lấy mẫu tương ứng.
2. Bước 2: Lấy mẫu tại hiện trường: Đội ngũ kỹ thuật viên có thẻ quan trắc viên môi trường tiến hành lấy mẫu nước thải, khí thải tại các vị trí đã định sẵn. Thời điểm lấy mẫu phải là lúc dây chuyền sản xuất hoạt động đạt tối thiểu 80% công suất thiết kế.
3. Bước 3: Đo nhanh và bảo quản mẫu nghiêm ngặt: Tiến hành đo các thông số không bền tại hiện trường (pH, DO, nhiệt độ). Cố định mẫu bằng hóa chất chuyên dụng và bảo quản trong thùng giữ lạnh ở 4°C ± 2°C trước khi đưa về phòng thí nghiệm.
4. Bước 4: Phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm: Mẫu được phân tích tại phòng thí nghiệm đạt chứng chỉ VIMCERTS và chuẩn ISO/IEC 17025. Thực hiện đầy đủ quy trình kiểm soát chất lượng QA/QC (mẫu trắng, mẫu lặp).
5. Bước 5: Lập Phiếu kết quả thử nghiệm và Báo cáo công tác BVMT: Xuất kết quả có dấu pháp nhân VIMCERTS, đánh giá sự phù hợp với QCVN và đưa vào Báo cáo công tác bảo vệ môi trường để nộp cơ quan chức năng.

5. Chế tài xử phạt nếu doanh nghiệp không quan trắc định kỳ

Theo quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường:

• Hành vi không thực hiện quan trắc phát thải (nước thải, khí thải) định kỳ theo quy định trong Giấy phép môi trường có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đến 150 triệu đồng tùy mức độ vi phạm.
• Hành vi thực hiện không đúng, không đầy đủ chương trình quan trắc (thiếu thông số, thiếu đợt, đo đạc không đúng vị trí) bị phạt tiền từ 15 triệu đến 50 triệu đồng.
• Trường hợp kết quả quan trắc phát hiện xả thải vượt quy chuẩn kỹ thuật (QCVN), doanh nghiệp sẽ bị xử phạt theo khung xả thải vượt chuẩn với mức phạt có thể lên tới hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng và buộc phải khắc phục sự cố ô nhiễm.

6. Kết luận

Quan trắc môi trường định kỳ là tấm lá chắn pháp lý vững chắc giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát quy trình xả thải, đánh giá chính xác hiệu suất hệ thống xử lý và chứng minh trách nhiệm tuân thủ pháp luật trước các cơ quan chức năng. Việc lựa chọn đơn vị đo đạc uy tín đạt chuẩn VIMCERTS và thực hiện đúng tần suất quy định sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm sản xuất và phát triển bền vững trên thị trường.